لطفا منتظر بمانید...

ضرابخانه در ایران

ضرابخانه، محل ضرب سکه و مخصوصا سکه‏ های قانونی یک کشور است. نخستین ضرابخانه در حدود قرن 7 قبل از میلاد در لیدی‏ مرکز ایالت سارد دایر شد و کمی بعد ضرب‏ سکه‏ های سیمین در یونان رواج یافت، و از آنجا به ایتالیا و سایر ممالک ساحلی مدیترانه مستقل‏ شد و به ایران و هند نیز رسید. ضرب نخستین سکه مشخصا ایرانی از اقدامات مهم داریوش اول، حدود ۵۱۵ ق م، شناخته شده است و انتخاب وی این بود که جنگاوری بر روی سکه نشان داده شود. در حال نگاهداشتن کمان به دست، و یا زانو بر زمین نهاده در حال کشیدن کمان.

ضرب سکه در زمان لیدیه

سکه به ۲ روش ساخته می‌شد؛ یا با ریختن فلز مذاب در یک قالب و یا با کوبیدن چکشی که نقش خاصی رویش حک شده بود، بر تکه‌ای فلز. به روش اول قالب‌گیری و به روش دوم، ضرب چکشی سکه می‌گویند.سکه‌ی داریوشی از زرناب بود. در زمان هخامنشیان هیچ‌یک از حکام و پادشاهان محلی حق نداشتند بدون اجازه‌ی داریوش به نام خود سکه زنند، فقط اجازه داشتند با اجازه‌ی داریوش سکه‌ی نقره بزنند، چرا که ضرب سکه‌ی طلا در انحصار مرکز بود. البته بعضی ساتراپی‌ها "ایالت یا استان" هم که در ادارهٔ امور داخلی خود آزاد می‌بودند سکه‌های مخصوص به خود ضرب می‌کردند که مثلاً تصویر الههٔ مورد پرستششان روی آنها نقش شده بود.

بر سکه‏ های پارتیان بخصوص چهار درهمی‏ ها و بر بعضی از درهم‏ ها و سکه‏ های برنزی و مسی نام ضرابخانه‏ ها به صورت علامات یا به اختصار دیده میشد. در مورد این علامات سکه شناسان دیدگاه مختلفی ابراز داشته‏اند. چند تن‏ از آنان تصور کرده‏اند که این علامات اختصاص به نام قضاتی دارد که‏ نظارت رسمی بامور ضرابخانه داشته‏اند. ولی آنچه محقق است این علامات‏ که گاهی به طرحی زیبا و مانند نقشی،از چند حرف یا دو حرف به هم تلفیق‏ یا گره خورده میباشد نشانهء شهری است که ضرابخانه در آن شهر واقع بوده‏ است.بر سکه‏ هائی علاوه بر این علامات نشانه‏ های دیگری نیز دیده میشود که محتمل است که این نوع نشانه‏ ها معرف مأمور یا قاضی مخصوص‏ ضرابخانه باشد که تحت نظر وی ضرب سکه‏ ها انجام می‏ پذیرفت.

ضرابخانه‏ ها ساسانی تحت نظارت واستریوشان سالار "رئیس امور مالی" بوده‏ اند. از کل‏ مضروبات پیداست که از همان آغاز مدیرتی مرکزی وجود داشته و بر سکه ‏زنی نظارت‏ می‏کرده است. مطمئنا در آغاز فقط یک یا دو ضرابخانه فعال بوده است، گسترش سکه‏ خانه‏ ها از تیسفون آغاز شده است. بعدا از زمان بهرام دوم "276-293.م" در نشر سکه ‏زنی در کل شاهنشاهی هماهنگی پدید می‏آید که لازمه‏ ی آن هدایت مرکزی بوده و است. درعین‏ حال، در همهء دوره ‏ها ضرابخانه‏ های مرکزی وجود داشته که شاخص بوده و بازار اصلی ضرب را هم بر عهده داشته ‏اند. ظهور گاه و بی‏گاه بعضی نشانه‏ های اختصاصی‏ ضرابخانه‏ ها حاکی از برپایی سکه‏ خانه‏ های موقتی است که به وسیله‏ ی ضرابخانه ‏ی مرکزی‏ تأسیس شده و با همان سر سکه ‏ای که از مرکز فرستاده می‏شد شروع به ضرب سکه‏ می‏کردند و سپس دوباره برچیده می‏شدند

اجزا ضرب سکه چکشی


به‏ طور کلی، به‏ سبب توسعه فراوان جنبه پولی اقتصادیات در خاورمیانه، به ‏ویژه در قرون اولیه اسلامی، "ضرابخانه‏" یا "دار الضرب‏" در این ناحیه از سازمان‏ های ضروری بود. نخستین وظیفه‏ ضرابخانه آن بود که سکه‏ های مورد احتیاج‏ دولت و مردم را فراه مسازد. همچنین،در مواردی که اصلاحات پولی به عمل می ‏آمد، ضرابخانه محل مبادله سکه‏ های از رواج ‏افتاده با سکه ‏های جدید بود. پس از تصرف خاورمیانه به‏ دست مسلمانان، اعراب از ضرابخانه ‏هایی که از دولت‏ های ساسانی و روم شرقی به میراث برده‏ بودند، استفاده می‏ کردند و نخستین‏ بار در دوره‏ امویان بود که مسلمانان مستقیما در کار ضرب‏ سکه مداخله کردند،چنانکه ‏"حجاج‏" دار الضرب‏ های جدید را در کوفه و "واسط" تاسیس کرد و عبد الملک بن مروان هم اقدام به‏ اصلاح سکه‏ ها کرد، و خلیفه هشام (از خلفای‏ اموی اندلس در قرطبه) کار ضرب سکه را متمرکز نمود و درنتیجه، تعداد دار الضرب‏ ها زیاد شد. سیاست هشام که ظاهرا مبتنی بر سنت‏ های روم شرقی بود، در عهد عباسیان‏ دوامی نیافت، به علاوه، درنتیجه پیدایش‏ دولت‏ های نیمه ‏مستقل کوچک متعدد و زیاد شدن حجم مبادلات بازرگانی، ضرب سکه از حالت تمرکز خارج شد و تسلط و نظارت هر دار الضرب، علامت استقلال فرمانروایان بود و آنان نام خود را بر سکه‏ ها ضرب می‏کردند، حال‏ آن‏که این کار قبلا از امتیازات خلیفه بود. اما به‏ هر حال، برای تضمین سلامت پول و حفظ منافع‏ عامه، دار الضرب‏ ها تحت نظارت مراجع قانونی‏ قرار داشت.با وجود این، بسیاری از فرمانروایان‏ از موقعیت خود به نفع خویش استفاده می‏ کردند و مثلا سکه‏ های رایج را غیرقانونی اعلام و فرمان‏ تعویض آنها را با سکه‏ های جدید کم‏عیار صادر می‏کردند. سپس تنزل اقتصادی اواخر قرون میانه‏ در تقاضای سکه را کاهش چشمگیری داد و این عمل‏ وضع ضرابخانه ‏ها را متزلزل کرد و سود حاصل از آن را افزایش داد.

ضرب سکه چکشی در زمان قاجار

در اوایل پادشاهی صفویان نام شهر روی سکه کمتر ضرب میشد ولی با گذر زمان این کار انجام شد و نام شهر و لقب ضرابخانه روی سکه ضرب شد. تا زمان ناصر الدین شاه قاجار هر یک از شهرهای عمده ایران، ضرابخانه‏ جداگانه‏ ای داشت و درنتیجه، سکه ‏های گوناگون‏ با عیار و وزن متفاوت در کشور رواج داشت. در سال 1238 قمری که برحسب دستور ناصر الدین شاه، وزارتخانه‏ ها و خدمات و ولایات‏ تقسیم شد، جزو وظایف محوله به‏ دوستعلی خان معیر الممالک، یکی هم امور ضرابخانه‏ های مملکت بود. پس از مسافرت سال‏ 1290 قمری ناصر الدین شاه به اروپا، وی به فکر متمرکز کردن دستگاه ضرب سکه افتاد و ماشین‏ های لازم از اروپا خریداری شد و در سال‏ 1293 قمری چرخ سکه و ضرابخانه دولتی به‏ ریاست میرزا علی خان امین الملک و به مباشرت‏ متخصص اتریشی دایر شد. در سال 1296، امور ضرابخانه به محمد ابراهیم خان آبدارباشی ملقب‏ به‏"امین السلطان‏"واگذار شد.در سال 1299 اعلانی از طرف دولت در باب صحت عیار مسکوکات جدید و ترقی ضرابخانه دولتی صادر شد،حاکی از این‏که پنج دستگاه چرخ سکه دایر است که می‏توان به آسانی 100,000 سکه طلا و نقره را ضرب کند و در ضمن، صریحا به جمیع‏ ولایات حکم شد که همه سکه‏ های قدیم را به‏ ضرابخانه دولتی بفرستند و پول جدید‏ بگیرند و هرکس از تاریخ ماه ربیع الاول آن سال‏ تا مدت شش ماه پول طلا و نقره داشته باشد و آن را به سکه جدید تبدیل نکند، خزانه‏ دولت آن را در عوض پول رایج قبول نخواهد کرد.

دستگاه ضرب سکه ماشینی

از سال 1300 قمری ریاست ضرابخانه به‏ حاج محمد اصفهانی معروف به‏ "حاج محمد حسن کمپانی‏" واگذار شد و وی با عنوان ‏"امین الضرب" یا "امین‏ دار الضرب‏" مشغول کار شد. در آن هنگام اداره ضرابخانه جزو وزارت‏ مالیه بود،ولی عمل ضرب بطور امانی و مقاطعه انجام می‏شد، چنانکه حاج محمد حسن‏ سالی بیست و دو هزار تومان به دولت می‏داد. در سال 1307 هجری که بانک شاهنشاهی در ایران‏ دایر شد، ضرابخانه نیز در دست آن بانک قرار گرفت. پس از جلوس مظفر الدین شاه،ضرابخانه‏ جزو وزارت داخله و پس از برقراری مشروطیت‏ "1324 قمری" جزو اداره خزانه شد.

تا پیش از سال 1328 قمری طرز کار ضرابخانه این بود که دولت با کسی برای حمل‏ نقره قراردادی می‏ بست و با ورود نقره ضرابخانه‏ به کار می‏افتاد،در غیر این صورت کار نمی‏کرد. در آن سال،دولت امر حمل و نقل نقره و تعیین‏ مقدار آن و مدت کار ضرابخانه را خود به دست‏ گرفت و با بانک شاهنشاهی قراردادی بست و خرید و حمل نقره را به انحصار آن بانک داد.پس‏ از وضع مربوط به واحد و مقیاس پول ایران، ضرابخانه به نام ‏"ضرابخانه شاهنشاهی‏" شروع به‏ کار کرد.سرانجام در مهرماه 1341 خورشیدی‏ ضرابخانه شاهنشاهی منحل و وظایف آن به‏ بانک مرکزی ایران واگذار شد.

 

دیدگاه ها

سلام.در مورد قالبهای ضرب سکه میخواستم بدونم بعد از پایان ضرب یک سکه یا مثلا پایان یک سلسله حکومت برای قالبها چه اتفاقی میفته؟و اینکه اگه کسی قالبهای اصلی رو داشته باشه میتونه ازش برای ضرب سکه استفاده کنه؟و آیا این سکه هارو میشه تشخیص داد؟اصلا تابحال همچین اتفاقی افتاده؟ممنون
باسلام خیلی سایت عالی دارید و متشکر از اطلاعات خوبتون.
من دارم پایان نامم رو در مورد سکه های ماشینی و چکشی کار می کنم لطف می کنید رفرنس های مطالب بالا رو واسم بنویسید.
باتشکر
واقعا عالی است،اما اگر میشود تصاویری از قالب های ضرب نیز در سایت قرار دهید.با تشکر
با عرض سلام و خسته نباشيد خدمت تمامي ايرانيان عزيز / يكي از جذاب ترين و جالب ترين روز زندگيم وارد كردن سايت سكه ها بود.
You're the one with the brains here. I'm wactihng for your posts.

ارسال جدید

روشی برای تشخیص کاربران انسانی از ماشین‌های خودکار.
اعداد در تصویر با صفحه کلید انگلیسی (EN) وارد شود

تصویر کپچا

به نکات زیر توجه کنید

  • نظرات شما پس از بررسی و تایید، نمایش داده می شود.
  • لطفا نظرات خود را فقط در مورد مقاله یا مطلب بالا ارسال کنید.
جهت دریافت اخبار، فروش‌های ویژه و کد‌های تخفیف لطفا ایمیل خود را وارد کنید.
فروش کتاب های تخصصی فروش کتاب های تاریخ شناسی